ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΣΥΝΟΔΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ

Από τις 16 έως τις 18 Νοεμβρίου 2005, οργανώθηκε στην Τύνιδα, με πρωτοβουλία του Ο.Η.Ε. και υπό την εποπτεία της Διεθνούς Τηλεπικοινωνιακής Ένωσης (International Telecommunications Union, ITU), η Παγκόσμια Σύνοδος Κορυφής για την Κοινωνία της Πληροφορίας (World Summit on the Information Society, WSIS). Αποτελώντας λογική συνέχεια της 1^ης Συνόδου που πραγματοποιήθηκε στη Γενεύη στις 10-12 Δεκεμβρίου 2003, η Σύνοδος αυτή εστίασε στην προβληματική του λεγόμενου «ψηφιακού χάσματος» ανάμεσα στις αναπτυγμένες και στις αναπτυσσόμενες χώρες. Εντούτοις, πολύ πριν από την έναρξη των εργασιών της, το ενδιαφέρον των κυβερνήσεων και της κοινής γνώμης φάνηκε να απορροφά η συζήτηση γύρω από τον έλεγχο του Ίντερνετ και τη δημιουργία νέων διαδικτυακών ηγεμονιών.

Ίσως δημιουργεί απορία η αναφορά σε ελεγκτικούς μηχανισμούς ενός μέσου που ορίζεται ως μη ιεραρχικό δίκτυο και λειτουργεί σε αποκεντρωμένη βάση. Ωστόσο, πέρα από την άναρχη δομή που καθιστά ανέφικτο τον έλεγχό του, το Διαδίκτυο υπόκειται σε μία εποπτεία όσον αφορά τις διευθύνσεις του αχανούς Παγκόσμιου Ιστού (WWW). Ειδικότερα, η διαχείριση του μητρώου διευθύνσεων IP (Internet Protocol address), του συστήματος ονομάτων τομέα, DNS (Domain Name System) καθώς και η απόδοση τομέων ανωτάτου επιπέδου, TLD (Top Level Domain) ρυθμίζεται από τον, διεθνούς στελέχωσης, μη κερδοσκοπικό Οργανισμό ιδιωτικού δικαίου ICANN (Internet Corporation for Assigned Names and Numbers). Ο Οργανισμός λειτουργεί από το 1998 με έδρα το Λος Άντζελες, υπάγεται στο Υπουργείο Εμπορίου των Η.Π.Α. και υπόκειται στο νομικό καθεστώς τους. Ως προς την τεχνική δομή του, ο ICANN αποτελείται από 13 διακομιστές βάσης (root servers), εκ των οποίων 10 βρίσκονται στις Η.Π.Α., 2 στην Ευρώπη και 1 στην Ιαπωνία θωρακίζοντας τη λειτουργική σταθερότητα του Δικτύου. Ο ρόλος του ICANN μπορεί να θεωρηθεί τεχνικός, αλλά έχει ιδιαίτερη σημασία καθώς εξασφαλίζει στην πράξη τη διαρκή ενημέρωση των φυλλομετρητών (browser, π.χ. Internet Explorer) και των προγραμμάτων e-mail για την ορθή και ταχεία διακίνηση των δεδομένων στον Ιστό. Στα τέλη της δεκαετίας του ’90 η λειτουργία του ICANN υπό την εποπτεία της κυβέρνησης των Η.Π.Α. μπορούσε να θεωρηθεί αυτονόητη, τουλάχιστον λόγω της καταγωγής του Ίντερνετ που γεννήθηκε και εξελίχθηκε σε αμερικανικό έδαφος. Παρ’ όλα αυτά, λίγα χρόνια αργότερα, η απότομη εξάπλωση του Διαδικτύου ως πολυμεσικού φορέα γνώσης και επικοινωνίας με πρωτοφανή δυναμική και παγκόσμια εμβέλεια, τροφοδότησε ένα κλίμα αντιπαράθεσης μεταξύ κρατών για τη διεκδίκηση των ελεγκτικών μηχανισμών του. Πιο απλά, η αύξηση της ισχύος του διαδικτυακού μέσου αυξάνει αυτόματα τη δύναμη του διαχειριστή του και κατ’ επέκταση ωθεί όλο και περισσότερες δυνάμεις στη διεκδίκηση αυτού του ρόλου.

Πριν από τη Σύνοδο της Τύνιδας, η ειδικά συσταθείσα Ομάδα Εργασίας του Ο.Η.Ε. για τη Διακυβέρνηση του Ίντερνετ (Working Group on Internet Governance, WGIG) γνωστοποίησε τέσσερις προτάσεις για το μέλλον του Διαδικτύου, κινούμενη από το σενάριο διατήρησης της υπάρχουσας κατάστασης μέχρι την πλήρη ανατροπή της και τη δημιουργία ενός Διεθνούς Συμβουλίου Ίντερνετ προς αντικατάσταση του ICANN. Παράλληλα η κυβέρνηση των Η.Π.Α. κατέστησε σαφές ότι δεν σκόπευε να παραχωρήσει το διαχειριστικό της ρόλο, ενώ οι ηγεσίες, κυρίως, των αναπτυσσόμενων χωρών πήραν ανοιχτά θέση ενάντια στις ηγεμονικές τάσεις των Η.Π.Α. Η Βραζιλία, η Κίνα, η Ινδία, το Ιράν και η Κούβα συνασπίστηκαν υπέρ της ανάληψης των αρμοδιοτήτων του ICANN από έναν νέο οργανισμό υπό την εποπτεία του Ο.Η.Ε. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ξεπερνώντας τους αρχικούς δισταγμούς, επέλεξε μια συμβιβαστική λύση, προτείνοντας την αποδέσμευση του ICANN από την αμερικανική εποπτεία και τη σταδιακή αντικατάσταση του Οργανισμού από μία διακυβερνητική επιτροπή τεχνοκρατών. Εντέλει, η απάντηση για τη διακυβέρνηση του Ίντερνετ δόθηκε μέσα από τη Διακήρυξη της Τύνιδας. Ο ICANN διατήρησε την τεχνική διαχείριση του Διαδικτύου αλλά αποφασίστηκε η δημιουργία ενός διεθνούς forum, (Internet Governance Forum, IGF), όπου θα συζητούνται από εκπροσώπους του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα σημαντικά προβλήματα της λειτουργίας του Διαδικτύου, όπως το spamming ή το κυβερνοέγκλημα. Ωστόσο, οι αποφάσεις του forum -η πρώτη σύνοδος του οποίου αναμένεται μέσα στο 2006 στην Αθήνα- δεν θα έχουν καμία δεσμευτική ισχύ. Με τον τρόπο αυτό, το ζήτημα της διακυβέρνησης του Διαδικτύου φαίνεται να αναβάλλεται επ’ αόριστο αφήνοντας όμως σαφή ερωτηματικά σχετικά με το θεμιτό ή μη της αλλαγής του δεδομένου καθεστώτος. Πιο συγκεκριμένα τίθεται το ερώτημα αν υπάρχει η ανάγκη αυτής της αλλαγής ή επιδιώκεται η διόρθωση ενός μη υπαρκτού προβλήματος, αυξάνοντας τον κίνδυνο δυσμενών συνεπειών (π.χ. εμπλοκή παρεμβατικών καθεστώτων στην διαχείριση του Διαδικτύου με αποτέλεσμα τη σταδιακή επιβολή περιορισμών σε επίπεδο ελευθερίας έκφρασης, βλ. πρόσφατο κλείσιμο αντικυβερνητικών ιστοσελίδων στην Κίνα).

Τελικά, στο περιθώριο όλων αυτών των διαφωνιών για τη διακυβέρνηση του Ίντερνετ, η μόνη ουσιαστική πρωτοβουλία για τον περιορισμό του «ψηφιακού χάσματος» προήλθε από τον, ελληνικής καταγωγής, καθηγητή στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (Μ.Ι.Τ.), Νίκολας Νεγροπόντε. Ενώπιον αντιπροσώπων 176 χωρών και με τη στήριξη του Γ.Γ. του Ο.Η.Ε. Κόφι Ανάν, ο Νεγροπόντε παρουσίασε το πρωτότυπο μοντέλο ενός φορητού υπολογιστή με κόστος χαμηλότερο των 100 δολαρίων, που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος «100 Dollar Laptop» του Εργαστηρίου Μέσων (Media Lab) του Μ.Ι.Τ. Για την προώθηση του εν λόγω υπολογιστή έχει συσταθεί η μη κερδοσκοπική οργάνωση «One laptop per Child» (Ένας φορητός υπολογιστής για κάθε παιδί), αποσκοπώντας να προσφέρει στα παιδιά των αναπτυσσόμενων κρατών το απαραίτητο εφόδιο για να αποκτήσουν πρόσβαση στην Κοινωνία της Πληροφορίας.

ΣΧΕΤΙΚΑ LINKS:

http://www.itu.int/wsis

http://www.icann.org/wsis/icann-wsis-11nov05.htm

http://www.icann.org/announcements/announcement-21nov05-2.htm

http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/11/04/ AR2005110401431.html

http://news.com.com/Internet+showdown+in+Tunis/2008-1012_3-5945200.html

http://www.theregister.co.uk/2005/11/16/us_wins_net_governance

http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/4441544.stm

http://laptop.media.mit.edu

www.ΟΝΟΜΑΤΑ_ΧΩΡΟΥ.gr

Μέχρι το καλοκαίρι του 2005 το ελληνικό διαδικτυακό τοπίο κατοχύρωσης και χρήσης ονομάτων χώρου (domain names) με κατάληξη «.gr» βασιζόταν στις διατάξεις του Κανονισμού που εξέδωσε, στα τέλη του 2002, η αρμόδια Εθνική Επιτροπή Τηλεπικοινωνιών και Ταχυδρομείων (ΕΕΤΤ). Μεταξύ άλλων η εν λόγω ρύθμιση επέβαλλε και την αποκλειστική χρήση λατινικών χαρακτήρων κατά την επιλογή ονόματος χώρου από τους ενδιαφερόμενους. Συνεπώς, επιχειρήσεις, οργανισμοί, υπηρεσίες και ιδιώτες οδηγήθηκαν, αναγκαστικά, στην πλησιέστερη λατινική γραφή ελληνικών ονομάτων και επωνυμιών που επιθυμούσαν ως διευθύνσεις των ιστοσελίδων τους, π.χ. www.ellinika.gr. Το γεγονός αυτό, βέβαια, υποχρεώνει πολλές φορές τους Έλληνες χρήστες σε πειραματισμούς προκειμένου να εντοπίσουν τον ορθό τρόπο γραφής της ιστοδιεύθυνσης του φορέα ή του προσώπου που αναζητούν. Στις 4 Ιουλίου 2005, λοιπόν, η ΕΕΤΤ έθεσε σε ισχύ τον νέο «Κανονισμό Διαχείρισης και Εκχώρησης Ονομάτων Χώρου με κατάληξη .gr», στον οποίο υπάρχει πλέον σαφής πρόβλεψη για δυνατότητα κατοχύρωσης διαδικτυακών διευθύνσεων με ελληνικούς χαρακτήρες, π.χ. www.ελληνικά.gr.

Εξετάζοντας αναλυτικότερα τον νέο Κανονισμό και ειδικά το άρθρο 3 («Σύνθεση Ονομάτων Χώρου με κατάληξη .gr»), διακρίνονται οι βασικοί κανόνες που διέπουν το νέο σύστημα εκχώρησης. Συνοπτικά, προβλέπεται η δυνατότητα εκχώρησης ονομάτων χώρου, μεγέθους 3-60 χαρακτήρων του λατινικού ή του ελληνικού αλφαβήτου, αλλά δεν υποστηρίζεται η ταυτόχρονη χρήση τους στο ίδιο επίπεδο. Για παράδειγμα, επιτρέπεται η ιστοδιεύθυνση www.e-pikaira.gr ή www.ε-πίκαιρα.gr, αλλά όχι η μικτή μορφή www.e-πίκαιρα.gr. Ειδικότερα, ένα όνομα χώρου με ελληνικούς χαρακτήρες εκχωρείται στην πεζή μορφή που θα δηλώσει ο καταχωρούμενος στην αίτησή του και η οποία μπορεί να περιέχει τόνους, διαλυτικά, πνεύματα κλπ. Παράλληλα το όνομα θα εκχωρείται αυτομάτως στον ίδιο χρήστη και σε πεζή άτονη, κεφαλαία και πεζοκεφαλαία τονισμένη και άτονη μορφή (π.χ. www.ελληνικα.gr, www.ΕΛΛΗΝΙΚΑ.gr, www.ΕΛΛΗΝΙΚΆ.gr, www.ΕλληΝΙΚΑ.gr, www.ΕλληΝικά.gr). Παραλλαγές του ονόματος, με διαφορά στον τονισμό ή τα σημεία στίξης, καθώς και ομόγραφα (οπτικά όμοια) ονόματα με λατινικούς χαρακτήρες (π.χ. www.EETT.gr), δεσμεύονται για τον ίδιο καταχωρούμενο αλλά ενεργοποιούνται μόνο μετά από αίτημά του και καταβολή επιπλέον τέλους. Το ανώτατο τέλος εκχώρησης, που μπορεί να καταβληθεί σε έναν από τους 257 εξουσιοδοτημένους καταχωρητές στην Ελλάδα, ανέρχεται στα 44 ευρώ (πλέον ΦΠΑ) για μία διετία, εκ των οποίων τα 12,5 ευρώ αποδίδονται στην ΕΕΤΤ.

Σύμφωνα με τις προσδοκίες της ΕΕΤΤ, οι «ελληνικές» διευθύνσεις αναμένεται να τονώσουν το ενδιαφέρον του Ελλήνων, εν δυνάμει χρηστών, για το διαδίκτυο, αυξάνοντας το αίσθημα οικειότητας στο δικτυακό περιβάλλον. Οι προβλέψεις οδεύουν πιθανώς προς επαλήθευση, ειδικά αν λάβει κανείς υπόψη πως μόνο την πρώτη μέρα ισχύος του νέου Κανονισμού κατατέθηκαν περίπου 5.000 αιτήσεις εκχώρησης ονόματος χώρου με ελληνικούς χαρακτήρες. Ωστόσο, υπάρχει και έντονος αντίλογος σχετικά με την πρακτικότητα των νέων διευθύνσεων αλλά και πιθανά λειτουργικά προβλήματα που μπορεί να προκαλέσουν. Η πρώτη χρηστική δυσκολία αφορά την διπλή εναλλαγή γλώσσας πληκτρολογίου, προκειμένου να επιλεγεί μια ιστοδιεύθυνση της μορφής www.ελληνικά.gr. Άλλωστε, στην πράξη, σπάνια πληκτρολογεί ο μέσος χρήστης την ακριβή διεύθυνση της ιστοσελίδας που τον ενδιαφέρει· πολύ συχνότερα κατευθύνεται στην ιστοθέση που επιθυμεί μέσω συνδέσμων ή μέσω λίστας αγαπημένων σελιδοδεικτών (bookmarks). Εξάλλου, πολύ πιο συχνά προτιμάται η αναζήτηση μιας ιστοσελίδας με λέξεις κλειδιά, παρά ο άσκοπος πειραματισμός στη γραμμή της ιστοδιεύθυνσης. Επιπλέον, ουσιαστικό πρόβλημα, μπορεί να προκύψει και σχετικά με την αναγνώριση των ελληνικών χαρακτήρων από ορισμένα προγράμματα πλοήγησης (browsers), τα οποία δεν υποστηρίζουν εγγενώς διευθύνσεις με μη λατινικούς χαρακτήρες. Τα λογισμικά προβλήματα, όμως, επιλύονται συνήθως με την εγκατάσταση αναβαθμίσεων ή πρόσθετων εφαρμογών, που προσφέρουν μέσα σε εύλογο χρόνο οι εταιρίες λογισμικού.

Σε κάθε περίπτωση, πάντως, δεν έχει τόση σημασία η απλή καταχώρηση ενός ονόματος χώρου με ελληνικούς χαρακτήρες, αλλά πολύ περισσότερο η ενεργοποίηση και η χρήση αυτών των διευθύνσεων. Προς το παρόν, ο μεγάλος αριθμός αιτήσεων που δέχτηκε η ΕΕΤΤ αντικατοπτρίζει τη λογική πρόνοια πολλών επιχειρήσεων, φορέων και ιδιωτών να σπεύσουν για να κατοχυρώσουν σε ελληνική γραφή την έως τώρα χρησιμοποιούμενη ιστοδιεύθυνσή τους. Η κίνηση αυτή είναι, βέβαια, απαραίτητη τουλάχιστον για να εμποδίσει την εκχώρηση και παραπλανητική χρήση κάποιων ονομάτων στα ελληνικά από επιτήδειους χρήστες. Παράλληλα, όμως, δημιουργεί επιπρόσθετη οικονομική επιβάρυνση στους καταχωρούμενους και κυρίως στις εταιρίες που προσπαθούν να εξασφαλίσουν την εμπορική επωνυμία τους. Δεν πρέπει, λοιπόν, να θεωρείται απίθανο το ενδεχόμενο, οι περισσότερες από τις εν λόγω διευθύνσεις να μείνουν ανενεργές και άνευ περιεχομένου, κατέχοντας απλά μια θέση στο Μητρώο της ΕΕΤΤ.

ΣΧΕΤΙΚΑ LINKS:

Νέος Κανονισμός:

http://www.eett.gr/gr_pages/index2n.htm

Η ΑΚΡΑΙΑ ΠΟΡΝΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΟ ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΣΤΟΧΑΣΤΡΟ

Στις 30 Αυγούστου 2005, το Υπουργείο Εσωτερικών του Ηνωμένου Βασιλείου απηύθυνε πρόσκληση δημόσιας διαβούλευσης σχετικά με πρόταση ποινικοποίησης της απλής κατοχής υλικού ακραίας πορνογραφίας. Το σκεπτικό της πρότασης στηρίζεται στην ευρύτατη χρήση των διαδικτυακών υπηρεσιών και κατ’ επέκταση την διευκόλυνση της πρόσβασης σε πορνογραφικό υλικό που κατηγοριοποιείται ως «ακραίο». Προκειμένου, λοιπόν, να μειωθεί η προσφορά και η παραγωγή τέτοιου περιεχομένου προωθείται μια πιο αυστηρή ρύθμιση, η οποία, αντιγράφοντας αντίστοιχες διατάξεις για την καταπολέμηση της παιδικής πορνογραφίας, θα αντιμετωπίζει ποινικά και όσους κατέχουν απλά, χωρίς άλλο σκοπό, υλικό ακραίου χαρακτήρα.

Η αμφιλεγόμενη έννοια της «ακραίας» πορνογραφίας, εξειδικεύεται μάλιστα σε αυθεντικά στιγμιότυπα ή αληθοφανείς απεικονίσεις συνουσίας ή στοματικού έρωτα με ζώο, συνουσίας με ανθρώπινο πτώμα, άσκησης σοβαρής βίας σε σεξουαλικό πλαίσιο και άσκησης σοβαρής σεξουαλικής βίας. Οι εισηγητές της πρότασης θέλησαν ουσιαστικά να περιλάβουν την απεικόνιση δραστηριοτήτων που αποτελούν από μόνες τους ποινικά αδικήματα, ενώ οι εικονιζόμενοι μπορεί να αποτελούν θύματα ποινικά κολάσιμων πράξεων. Περαιτέρω, διευκρινίζεται πως από την έννοια της «κατοχής» εξαιρούνται οι περιπτώσεις ακούσιας παραλαβής επίμαχων εικόνων καθώς και η δικαιολογημένη ύπαρξή τους, π.χ. για λόγους νομικής ή δικαστικής έρευνας. Όσον αφορά τις ποινές, προτείνεται, κατ’ αναλογία με την ισχύουσα νομοθεσία, ποινή φυλάκισης έως τρία έτη για την κατοχή ακραίου πορνογραφικού υλικού και αναπροσαρμογή του υπάρχοντος ανώτατου ορίου φυλάκισης από τρία σε πέντε έτη για την διάθεση του.

Οι προτεινόμενες ρυθμίσεις στοχεύουν, συγκεκριμένα, στην προστασία των συμμετεχόντων (ενηλίκων) σε αποτυπωμένες ακραίες σεξουαλικές δραστηριότητες αλλά και στην προστασία της κοινωνίας, ειδικά των παιδιών, από την έκθεση σε παραστάσεις που οι εισηγητές της πρότασης «πιστεύουν ότι ο περισσότερος κόσμος τις αντιμετωπίζει με αποστροφή». Στην πρωτοβουλία αυτή, βέβαια, είναι διακριτή η επιδίωξη επαναπροσδιορισμού της ηθικής στάθμης και αναδιαπραγμάτευσης της ισορροπίας μεταξύ κοινωνικής και δικαιικής απαξίας ενώ διαφαίνεται και μια προσπάθεια περιχαράκωσης της διαδικτυακής ελευθερίας. Τα ερωτήματα που αναδύονται αφορούν την αποτελεσματικότητα μιας τέτοιας νομοθετικής κίνησης, αλλά και την αρμονία της με βασικά δικαιώματα του ανθρώπου. Ειδικότερα, προβληματίζει το γεγονός, ότι την εποχή που προκρίνεται, για παράδειγμα, η ελαστικότητα στη μεταχείριση των χρηστών, αποδεδειγμένα επιβλαβών, ναρκωτικών ουσιών, προτείνεται η αυστηρή μεταχείριση του ενήλικου δικτυοπολίτη, ο οποίος κατέχει, αποκλειστικά για προσωπική χρήση, ψηφιακό υλικό που η νομοθετική κρίση κατατάσσει ως «ακραίο». Από την άλλη πλευρά, τα ίδια παιδιά που επιδιώκει να προστατεύσει ο νομοθέτης, διατηρούν την ευκολία του ανεξέλεγκτου διαδικτυακού μέσου, προκειμένου να προσπελάσουν υλικό, καθ’ όλα απεχθές, μα και ελκυστικό ως απαγορευμένο. Δικαιολογημένα δε, δημιουργεί αμφιβολίες η ποινικοποίηση της κατοχής, π.χ. μιας αποτύπωσης αληθοφανούς βιασμού, ενώ η εικονιζόμενη πράξη αυτή καθ’ αυτή δεν θα είχε ποινικό ενδιαφέρον, ως μη αληθινή αλλά επιτυχώς προσποιητή. Επιπλέον, προβληματισμό γεννά και η νομική μεταχείριση της απεικόνισης μιας «ακραίας» πράξης που αποτελεί αυθεντική ψηφιακή αποτύπωση της συναινετικής σεξουαλικής έκφρασης στο πλαίσιο του ιδιωτικού βίου. Τελικά, το δίλημμα, που προκύπτει, αφορά τη στάθμιση ανάμεσα στην περιφρούρηση μιας ασαφούς κοινωνικής ηθικής και την διασφάλιση των κεκτημένων προσωπικών και των ρευστών διαδικτυακών ελευθεριών.

ΣΧΕΤΙΚΑ LINKS:

http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/30_08_05_porn_doc.pdf

http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2-1755958,00.html

http://jurist.law.pitt.edu/paperchase/2005/08/uk-planning-ban-on-possession-of.php

ΟΙ ΠΑΓΙΔΕΣ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ (ΙI)

Σε συνέχεια της παρουσίασης του προηγούμενου τεύχους, θα γίνει αναφορά σε διαδικτυακούς κινδύνους που προκύπτουν από τις εξελιγμένες δυνατότητες επικοινωνίας στο πλαίσιο του Ίντερνετ. Εδώ εμπίπτουν, κυρίως, οι απάτες τύπου «Νιγηριανού συνδέσμου», η «αλίευση κωδικών» (phishing) καθώς και η ανεπιθύμητη ηλεκτρονική αλληλογραφία (spam), που δεν προσβάλλουν την υπολογιστική ισχύ ή την δικτυακή δομή αλλά χρησιμοποιούν το διαδίκτυο ως βοηθητικό επικοινωνιακό μέσο. Το πρόβλημα της ανεπιθύμητης ηλεκτρονικής αλληλογραφίας έχει τύχει ήδη εκτενούς ανάλυσης στη στήλη (τ. 1/2005) και έχει παρουσιαστεί τόσο ο τρόπος δράσης των σπάμερ, όσο και οι προσπάθειες αντιμετώπισης του φαινομένου από τους παροχείς διαδικτυακών υπηρεσιών, τις εταιρείες λογισμικού και τις νομοθεσίες διεθνώς. Οι μηχανισμοί του σπαμ δεν υποβοηθούν, όμως, αποκλειστικά την εμπορική προώθηση αγαθών. Καθημερινά, εξυπηρετούν και τη διακίνηση μαζικής αλληλογραφίας που αποσκοπεί στην εξαπάτηση των ανυποψίαστων παραληπτών.

Ίσως η πρώτη μορφή απάτης που χρησιμοποίησε την ηλεκτρονική οδό προς άγρα θυμάτων, είναι οι γνωστές στον ελληνικό χώρο ως «Νιγηριανές επιστολές» (διεθνώς αναφέρεται ως «Nigerian Connection»). Πρόκειται για περίπτωση που εμφανίστηκε ήδη από το 1988, χρησιμοποιώντας πρώτα το συμβατικό ταχυδρομείο, αργότερα το φαξ και τελικά το Ίντερνετ. Στην πράξη η διαδικασία είναι απλή. Όλα ξεκινούν με κάποιο μήνυμα στην ηλεκτρονική θυρίδα του χρήστη, που προέρχεται από έναν άγνωστο αποστολέα. Το μήνυμα έχει συνήθως επίσημη μορφή και χαρακτήρα εμπιστευτικό, ενώ ο άγνωστος ισχυρίζεται πως είναι αξιωματούχος κάποιας αφρικανικής χώρας, μέλος της κυβέρνησης, επιχειρηματίας ή κληρονόμος μεγάλης περιουσίας και αναζητά βοήθεια προκειμένου να εξάγει σε τράπεζα του εξωτερικού κάποιο μεγάλο χρηματικό ποσό. Ο παραλήπτης καλείται να αποκαλύψει τον αριθμό του τραπεζικού του λογαριασμού, ώστε να γίνει η μεταφορά των χρημάτων, εκ των οποίων του υπόσχονται ένα σεβαστό ποσοστό ως ανταμοιβή. Μόνη προϋπόθεση είναι η αποστολή ενός ικανού χρηματικού ποσού από το υποψήφιο θύμα, προκειμένου να αποδεσμευθούν τα χρήματα ή να καλυφθούν τα έξοδα μεταφοράς τους κλπ. Σε περίπτωση, βέβαια, που κάποιος αφελής χρήστης πεισθεί και επιχειρήσει να εκμεταλλευτεί την φαινομενική ευκαιρία εύκολου κέρδους, αποστέλλοντας το απαιτούμενο ποσό, η επικοινωνία διακόπτεται και η απάτη αποκαλύπτεται.

Η ιδιότητα του αποστολέα και το περιεχόμενο της ιστορίας που περιγράφει, παραλλάσει με ευφάνταστο τρόπο σε τέτοιου είδους e-mail, αλλά το τελικό αίτημα δεν διαφέρει ιδιαίτερα. Σήμερα, εξάλλου, οι επιστολές αυτές δε σχετίζονται αποκλειστικά με τη Νιγηρία, μολονότι η ονομασία της απάτης διατηρείται και συχνά αναφέρεται, μάλιστα, με την κωδική ονομασία «419», βάσει του αντίστοιχου άρθρου στο νιγηριανό Ποινικό Κώδικα. Είναι προφανές, πάντως, ότι η επιτυχία του νιγηριανού κυκλώματος βασίζεται, κατά κύριο λόγο, στην αφέλεια του παραλήπτη. Ακριβώς γι’ αυτό το λόγο, η εν λόγω μορφή ανθεί στο διαδίκτυο, όπου είναι πολύ πιο εύκολο, γρήγορο και σχεδόν ανέξοδο να ανακαλυφθεί ο ένας αφελής χρήστης ανάμεσα σε χιλιάδες.

Στο ίδιο σκεπτικό στηρίζονται και πολλές παραπλήσιες μορφές εξαπάτησης των δικτυοπολιτών. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση ιστοσελίδων ή και μαζικών ηλεκτρονικών μηνυμάτων που εμφανίζονται σε περιόδους μεγάλων φυσικών καταστροφών, πολέμων και διεθνών κρίσεων για να διευκολύνουν, φαινομενικά, την φιλανθρωπική έκφραση. Σε πολλές περιπτώσεις, δυστυχώς, η πρωτοβουλία αυτή ανήκει σε άτομα που εκμεταλλεύονται την ανθρώπινη ανάγκη και το αίσθημα αλληλεγγύης για να εξασφαλίσουν μεγάλα κέρδη. Οι χιλιάδες μικρές ηλεκτρονικές δωρεές καταλήγουν τελικά σε λογαριασμούς τραπεζών, χωρών που δεν μπορούν να ελεγχθούν εύκολα, αυξάνοντας την περιουσία κάποιου επιτήδειου. Μερικές φορές, όμως, δεν απαιτούνται καν ειδικές περιστάσεις για να ζητηθεί η προσφορά των χρηστών. Πρόσφατο και ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί η ιστοσελίδα «www.savetoby.com», μέσω της οποίας, ο δημιουργός της ανακοίνωνε την πρόθεσή του να οδηγήσει σε σφαγή ένα κατοικίδιο κουνέλι, τον Τόμπι, που έχει στην ιδιοκτησία του, εκτός αν συγκεντρώσει ένα ορισμένο χρηματικό ποσό από δωρεές, με καταληκτική ημερομηνία την 30^η Ιουνίου 2005. Με τον τρόπο αυτό, ο συγκεκριμένος άνθρωπος κατόρθωσε να συγκεντρώσει περίπου 30.000 δολάρια και ανέβαλε πρόσκαιρα το σκοπό του, ανανεώνοντας, όμως, ήδη το αίτημά του έως την 6^η Νοεμβρίου 2006.

Η οικονομική εκμετάλλευση στο διαδίκτυο δεν σχετίζεται, ωστόσο, μόνο με καταφανώς απατηλές ιστοσελίδες ή ηλεκτρονικά μηνύματα για αφελείς. Πολύ συχνά ο κίνδυνος υφίσταται και στο πλαίσιο της συνήθους ηλεκτρονικής συναλλαγής των καταναλωτών. Τέτοια παραδείγματα αντλούνται από ιστοσελίδες παροχής τουριστικών υπηρεσιών καθώς και από διαδικτυακές δημοπρασίες (Internet Auctions). Σχετικά με την πρώτη περίπτωση, διαπιστώνεται πως οι χρήστες, αναζητώντας κάποια ταξιδιωτική προσφορά, καταλήγουν συχνά σε διαδικτυακούς τόπους που δεν αντιστοιχούν σε κάποιο υπαρκτό τουριστικό γραφείο. Μέχρι να αποκαλυφθεί η αλήθεια, οι υποτιθέμενοι ταξιδιωτικοί πράκτορες έχουν ήδη εισπράξει αμοιβές ή προκαταβολές και εξαφανίζονται, καλύπτοντας ταχύτατα τα δικτυακά τους ίχνη. Από τη άλλη πλευρά, στο πλαίσιο των διαδικτυακών δημοπρασιών, που είναι πολύ δημοφιλείς, παρατηρούνται επίσης ανησυχητικά φαινόμενα. Πολύ συχνά υπάρχει μεγάλη απόκλιση ανάμεσα στην εικόνα του προσφερόμενου αντικειμένου και σ’ αυτό που παραλαμβάνει ο πλειοδότης, ενώ κάποιες φορές το αντικείμενο δεν παραδίδεται ποτέ. Άλλοτε πάλι, μπορεί ο αγοραστής να καθυστερεί ή να αρνείται την πληρωμή. Σε κάθε περίπτωση, απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή από τους χρήστες, λήψη υπηρεσιών μόνο από ιστοσελίδες αναγνωρισμένης εμπιστοσύνης και, κυρίως, ακριβής γνώση των όρων συναλλαγών που διέπουν τη λειτουργία των επίμαχων ιστοτόπων.

Ο πιο σύγχρονος κίνδυνος στο διαδικτυακό περιβάλλον εντοπίζεται στο φαινόμενο της «κλοπής ταυτότητας» (Identity theft) και συγκεκριμένα της υποκλοπής προσωπικών κωδικών, αριθμών πιστωτικών καρτών ή τραπεζικών λογαριασμών κλπ. Για την ειδικότερη αυτή μορφή υποκλοπής προσωπικών δεδομένων, που αφορά στοιχεία οικονομικού ενδιαφέροντος, έχει επικρατήσει η ονομασία «phishing», εκ της παραφθοράς της αγγλικής λέξης «fishing» (ψάρεμα) σε συνδυασμό με τη λέξη «password» (κωδικός). Το πρόβλημα του «phishing» σημειώνει εξελικτική πορεία μέσα στο διάστημα της τελευταίας διετίας, όχι μόνο ποσοτικά αλλά και ποιοτικά. Τα κυκλώματα των λεγόμενων «phishers» εφευρίσκουν καθημερινά νέους τρόπους για να αποσπάσουν πολύτιμες πληροφορίες, χρησιμοποιώντας όλα τα τεχνολογικά μέσα που έχουν στη διάθεσή τους. Κι εδώ βέβαια οι μηχανισμοί του σπαμ παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο.

Ο κλασικός, πλέον, τρόπος προσέγγισης ενός θύματος «phishing», ξεκινά από το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο. Ο χρήστης δέχεται, αρχικά, ένα e-mail που φαίνεται να προέρχεται από την τράπεζά του, τον υπεύθυνο για την πιστωτική του κάρτα ή κάποια ιστοσελίδα ηλεκτρονικών συναλλαγών. Το μήνυμα, που δεν είναι βέβαια αυθεντικό, ενημερώνει το υποψήφιο θύμα για πιθανό πρόβλημα σχετικά με τον τραπεζικό του λογαριασμό, τους κωδικούς του ή την πιστωτική του κάρτα και τον καλεί να ενεργήσει άμεσα για την άρση του προβλήματος. Προς το σκοπό αυτό, στα πρώτα κρούσματα «phishing», ζητούνταν από τους χρήστες απαντητικά e-mail με κρίσιμα οικονομικά δεδομένα, όπως κωδικούς e-banking και στοιχεία πιστωτικών καρτών. Στην πορεία η παγίδα άρχισε να στήνεται με πιο πειστικό τρόπο. Τα ηλεκτρονικά μηνύματα παραπέμπουν πια, συνήθως μέσω συνδέσμων (links), σε διαδικτυακές τοποθεσίες τραπεζών, οργανισμών πιστωτικών καρτών, ηλεκτρονικών καταστημάτων κλπ., οι οποίες, όμως, αποτελούν πιστές απομιμήσεις των αυθεντικών ιστοτόπων και ελέγχονται από τους υπεύθυνους της απάτης. Αν ο χρήστης οδηγηθεί σε τέτοιου είδους σελίδες και συμπληρώσει τα στοιχεία που του ζητούνται, βρίσκεται σύντομα αντιμέτωπος με σοβαρή οικονομική ζημία.

Η εκμετάλλευση των αλιευμένων στοιχείων πραγματοποιείται με διάφορους τρόπους. Οι «phishers» έχουν τη δυνατότητα, στην πιο απλή εκδοχή, να εκταμιεύσουν μεγάλα χρηματικά ποσά από τραπεζικούς λογαριασμούς, αν διαθέτουν τους κωδικούς πρόσβασης για ηλεκτρονικές τραπεζικές συναλλαγές. Επιπλέον, χρησιμοποιώντας το αριθμό και τα στοιχεία πιστωτικών καρτών, μπορούν να προβούν σε αγορές μέσω διαδικτύου, να αποκτήσουν πρόσβαση σε ιστοσελίδες με χρέωση αλλά και να δράσουν υπό το όνομα του δικαιούχου της κάρτας εξαπατώντας άλλους χρήστες, π.χ. στο πλαίσιο ηλεκτρονικών δημοπρασιών.

Το «phishing», σε όλες τις μορφές του, αποτελεί, ίσως, την πιο σοβαρή απειλή της ηλεκτρονικής ζωής, καθώς επιφέρει, άμεσα, σημαντική οικονομική ζημία, ενώ συγχρόνως κλονίζει ανεπανόρθωτα την εμπιστοσύνη των χρηστών στις σύγχρονες διαδικτυακές υπηρεσίες. Παράλληλα, ανήκει στα πιο δυσδιάκριτα είδη απάτης, παραπλανώντας ακόμη και έμπειρους χρήστες. Για την αντιμετώπιση του φαινομένου, πολλά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, εξέδωσαν προειδοποιητικές ανακοινώσεις, βεβαιώνοντας τους πελάτες πως κανένας υπάλληλος δεν εξουσιοδοτείται να τους ζητήσει εμπιστευτικά οικονομικά στοιχεία και ιδιαίτερα μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Κατά συνέπεια, οι χρήστες θα πρέπει να θεωρούν, a priori, αναξιόπιστη την πηγή παρόμοιων μηνυμάτων, αλλά και να επιδεικνύουν, εν γένει, ιδιαίτερη προσοχή σε σχέση με τη διαδικτυακή δραστηριότητα που αφορά ηλεκτρονικές συναλλαγές και απαιτεί αποκάλυψη πληροφοριών οικονομικής φύσης.

Συνοψίζοντας, πρέπει να ειπωθεί πως οι περιπτώσεις, που αναφέρθηκαν, αποτελούν μόνο τις πιο ενδεικτικές μορφές εμφάνισης του διαδικτυακού εγκλήματος. Γενικότερα, η ηλεκτρονική εγκληματικότητα εξελίσσεται διαρκώς και ανακαλύπτει νέους τρόπους έκφρασης. Από την παρούσα αναφορά δε, απουσιάζουν δύο βασικοί τομείς παράνομης δικτυακής δράσης, που προβλέπεται να αναλυθούν μελλοντικά στη στήλη: η παιδική πορνογραφία και η πειρατεία. Κλείνοντας, τονίζεται και πάλι ότι σκοπός αυτής της παρουσίασης δεν είναι η δημιουργία ενός κλίματος φόβου σχετικά με το ψηφιακό περιβάλλον. Αντιθέτως, βασική επιδίωξη αποτελεί η καλλιέργεια μιας κουλτούρας ασφάλειας στο δικτυοπολίτη, η οποία θα βασίζεται στην γνώση και την αναγνώριση των κινδύνων αλλά και τη συνεργασία με τις αρμόδιες αρχές, που καλούνται να αντιμετωπίσουν εγκληματικές δραστηριότητες νέας κοπής.

ΣΧΕΤΙΚΑ LINKS:

Γενικά:

http://www.fraudaid.com

http://www.wiredsafety.org/

http://www.computerbetrug.de

Νιγηριανή απάτη:

http://www.nigeria-connection.de/

http://www.fraudaid.com/ScamSpeak/Nigerian/419_Hidden_Facts/
419_drugs_and_money_laundering.htm

http://www.margaret-marks.com/Transblawg/archives/000399.html

Phising:

http://www.antiphishing.org/

http://banking.about.com/od/securityandsafety/a/phishingscams.htm

http://www.securityinfo.ch/phising.html

http://www.computerbetrug.de/phishing-allgemeines.php

http://www.cbfa.be/eng/press/html/2004-07-14_phising.asp

http://www.consumer.gov/idtheft/